Ertaş ÇAKIR

1984–1989: Korkunun Yönetim Biçimi Hâline Geldiği Yıllar

Bir devlet için en tehlikeli an, vatandaşına artık kulak vermemeye başladığı andır. 1984–1989 arasında Bulgaristan’da yaşananlar, tam olarak böyle bir kopuşun hikâyesidir. Bu dönem yalnızca bir asimilasyon süreci değil; devletin kendi halkının bir bölümünü yönetilecek unsur, hatta düzeltilecek hata olarak görmeye başladığı bir kırılmadır.

“Yeniden Doğuş” ya da “Soya Dönüş” gibi ifadeler, bu kopuşu maskelemek için seçilmişti. Çünkü açıkça “zorla asimilasyon” demek mümkün değildi. Modern çağ, kelimelere dikkat eder. Ama kelimeler ne kadar yumuşak olursa olsun, uygulama sertti. Ve sert olan şey, yalnızca cop ya da silah değil; korkunun sistematik üretimiydi.

“Soya Dönüş”: Tarih Tezi Değil, İtaat Provası

1984’te başlatılan “Soya Dönüş” programı, yüzeyde tarihsel bir iddia gibi sunuldu:
“Türkler aslında Bulgar kökenlidir.”

Ama bu iddianın doğruluğu ya da yanlışlığı, rejim için taliydi. Asıl mesele şuydu:
Devlet, vatandaşına kim olduğunu söyleme yetkisini kendinde görüyordu.

Bu, tarih yazmak değil; itaat testiydi.
Kim kabul edecek?
Kim susacak?
Kim direnecek?

Bu yüzden isimler hedef alındı. Çünkü isim, direnişin en çıplak hâlidir. İnsan her şeyden vazgeçebilir; ama adı, vazgeçmesi en zor şeydir. Adını savunan biri, henüz örgütlü olmasa bile itiraz etmeye başlamış demektir.

Korku Nasıl İnşa Edilir?

1984–1985’te yaşanan ayaklanmalar ve kalkışmalar –Mleçinoda başlayan itiraz, Yablanovoda tanklarla bastırılan direniş, Şumnu, Razgrad, Tırgovişte ve Silistre hattına yayılan huzursuzluk– bize şunu gösterir:
Bu, spontane bir öfke değil; birikmiş bir baskının patlamasıydı.

Devlet bunu fark etti. Ve refleksi şuydu:
Geri adım atmak değil, korkuyu derinleştirmek.

Tankların köylere girmesi, sadece askeri bir önlem değildi. Bir mesajdı:
“Bu mesele tartışma konusu değil.”

Korku böyle kurulur. Önce örnek seçilir. Sonra o örnek herkesin hafızasına kazınır. Artık herkes bilir: Direnirsen bedeli var. Ve bedelin ne olduğu belirsizdir; belirsizlik korkunun en etkili hâlidir.

Dil Yasağı: Toplumu İçerden Bölmenin Yolu

Türkçenin yasaklanması, bu sürecin belki de en stratejik adımıydı. Çünkü dil, insanları birbirine bağlayan şeydir. Dili bölerseniz, toplumu da bölersiniz.

Bir süre sonra insanlar şunu yapmaya başladı:
– Evde başka biri
– Sokakta başka biri

Bu bölünme, rejimin en büyük kazanımıydı. Çünkü bölünmüş insan, yalnızdır. Yalnız insan örgütlenemez. Yalnız insan, sadece hayatta kalmayı düşünür.

Devlet artık herkesi dövmek zorunda değildi. İnsanlar, kendi kendilerini denetlemeye başladı. “Konuşma.” “Gösterme.” “Dikkat çekme.”
Baskı, polisten çıkıp zihnin içine taşındı.

Bir Bebeğin Ölümü Neyi Gösterir?

Mogilyane’de öldürülen 17 aylık Türkan Feyzullah, bu sürecin ahlaki iflas anıdır. Çünkü bir bebeğin ölümü, her türlü propagandayı boşa çıkarır.

Devletin elinde şu ana kadar bir anlatı vardı:
“Bu düzenleme.”
“Bu tarihsel düzeltme.”
“Bu barışçıl.”

Bir bebek öldüğünde bu anlatı çöker.
Çünkü bebekler ideolojik tehdit değildir.
Bebekler, sadece hayattır.

Türkan’ın ölümü, bu yüzden sadece bir trajedi değil; kanıttır. Bu sürecin, “kültürel” kelimesinin arkasına saklanamayacağının kanıtı.

Neden “Sinsi”ydi?

Bu dönemi klasik soykırımlardan ayıran şey, hız değil; yöntemdir. Her şey bir anda olmadı. Adım adım ilerledi. İnsanlara alışma payı bırakıldı. Bu bilinçliydi.

Önce isim.
Sonra dil.
Sonra korku.
Sonra yalnızlık.

En sonda da şiddet.

Bu yüzden birçok insan yıllar sonra şunu söyledi:
“Ne zaman bu noktaya geldik, anlamadık.”

İşte sinsi olan tam da budur. İnsanlar ne yaşadığını anlamaya çalışırken, çoktan başka bir hayata zorlanmış olurlar.

Devlet Kazandı mı?

1989’da rejim çöktü. İsimler geri alındı. Yasaklar kalktı. Ama şu soru hâlâ ortada duruyor:
Devlet gerçekten kazandı mı?

Bir toplumu korkuyla yönetebilirsiniz. Ama korku, sadakat üretmez. Sadece geçici sessizlik üretir. Ve o sessizlik, bir gün mutlaka konuşur.

Bugün hâlâ bu dönem anlatılırken seslerin titremesi, gözlerin dolması, cümlelerin yarım kalması… Bunların hepsi şunu gösterir:
Bu, kapanmış bir dosya değil.
Bu, hâlâ içeride duran bir meseledir.

1984–1989, Bulgaristan tarihinde sadece bir azınlık meselesi değildir. Bu dönem, bir devletin kendi vatandaşına ne kadar yabancılaşabileceğinin dersidir.

Devlet, vatandaşına “Sen kimsin” deme hakkını kendinde gördüğü anda, artık koruyucu olmaktan çıkar. O andan sonra adı ne olursa olsun –yeniden doğuş, soya dönüş, düzenleme– yapılan şeyin tek bir adı vardır:

Zor.

Ve zor, eninde sonunda hem uygulayana hem maruz kalana zarar verir.