İsmail CİNGÖZ
Uluslararası Siyaset Uzmanı

Orta Doğu’da Amerika Birleşik Devletleri (ABD)–İran geriliminin yeniden sertleşmesi yalnızca askerî gelişmeler üzerinden okunmamalıdır. ABD ve İsrail’de yaklaşan seçimler, Hürmüz Boğazı’nda yaşanan çatışmalar, İran’ın bölgedeki Amerikan hedeflerine yönelik misillemeleri ve Husilerin Suudi Arabistan’a saldırıları birlikte değerlendirildiğinde, bölgesel krizin giderek seçim siyaseti, enerji güvenliği ve yeni ittifak yapılanmalarının kesiştiği stratejik bir mücadeleye dönüştüğü görülmektedir.

ABD’de 3 Kasım 2026 tarihinde Kongre ara seçimleri yapılacaktır (Federal Election Commission [FEC], 2026). Cumhuriyetçilerin Kongre’deki konumunu koruma çabası nedeniyle Başkan Donald Trump açısından dış politikada kamuoyuna sunulabilecek bir başarı görüntüsü siyasi önem taşımaktadır. Nitekim Reuters’ın Beyaz Saray kaynaklarına dayandırdığı habere göre, Trump yönetimi içerisindeki bazı üst düzey isimler İran savaşının seçimlerden önce yeniden geniş çaplı bir çatışmaya dönüşmemesini ve bu süreçte askerî tırmanmadan ziyade ekonomik baskıya ağırlık verilmesini istemektedir (Bose et al., 2026). ABD yönetiminin 24 Ağustos’ta ilan ettiği “Operation Economic Outcast (Ekonomik Tecrit Operasyonu)” da İran’ın ekonomik ve finansal bağlantılarını daha fazla sınırlamayı açık bir politika hedefi olarak ortaya koymaktadır (The White House, 2026).

Bu nedenle Washington’ın son operasyonları çift yönlü okunmalıdır. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), 1 Eylül 2026’da İran Devrim Muhafızları’na ait hava savunma mevzileri, radar sistemleri, deniz unsurları, mayınlama kabiliyetleri ve iletişim tesislerinin vurulduğunu açıklamıştır (U.S. Central Command, 2026). Ardından ABD ordusu, İran’ın Amerikan savaş gemilerine yönelik füze saldırılarından sonra 8 Eylül 2026’da beş İran petrol tankerini daha imha ettiğini duyurmuştur (Toropin, 2026). İran ise Ürdün’deki Amerikan hedeflerine yönelik füze saldırılarıyla karşılık vermiş; Ürdün Silahlı Kuvvetleri İran’dan ülkeye doğru fırlatılan 20 balistik füzenin 18’inin hava savunma sistemleri tarafından imha edildiğini açıklamıştır (Toropin, 2026; Jordan News Agency [Petra], 2026).

Bu askerî tablo, Trump yönetiminin iç kamuoyuna, İran’ın askerî kapasitesinin sınırlandırıldığı ve Hürmüz’de seyrüsefer üzerindeki baskısının kırılmaya çalışıldığı mesajını vermesine imkân sağlamaktadır. Ancak operasyonların doğrudan seçim kazanmak amacıyla yürütüldüğünü ileri sürmek için yeterli veri bulunmamaktadır. Daha isabetli değerlendirme, askerî sonuçların seçim döneminde siyasi bir başarı anlatısına dönüştürülebileceğidir.

Bununla birlikte ciddi bir paradoks ortaya çıkmaktadır. İran’a karşı askerî üstünlük görüntüsü Trump ve Cumhuriyetçilere siyasi kazanç sağlayabilirken, çatışmaların enerji maliyetlerini yükseltmesi aynı seçmenin ekonomik tepkisini artırabilir. Nitekim 9 Eylül 2026’da Brent petrol yeniden varil başına 100 dolar seviyesini aşmıştır (Financial Times, 2026). Dolayısıyla Trump açısından en avantajlı senaryo uzun süreli ve maliyetli bir savaş değil; İran’ın askerî ve ekonomik baskı altında geri adım attığı izlenimini veren; fakat enerji piyasalarını kontrolden çıkarmayan sınırlı bir üstünlük tablosudur.

Netanyahu Faktörü

Benzer bir seçim baskısı İsrail açısından da geçerlidir. İsrail’de 26. Knesset (İsrail Parlamentosu) seçimleri 27 Ekim 2026 tarihinde yapılacaktır (State of Israel Ministry of Interior, 2026). Netanyahu’nun yeniden seçilme mücadelesinde yalnızca muhalefet değil, kendi sağ seçmen tabanındaki parçalanma da önemli risk oluşturmaktadır. Kamuoyu araştırmaları ve parti dağılımına ilişkin değerlendirmeler, mevcut koalisyonun seçimlerde ciddi bir mücadeleyle karşı karşıya olduğunu göstermektedir (Federman, 2026).

Ancak burada Netanyahu hakkında devam eden hukuki süreçleri hatırlatmak ve hukuki süreç ile seçim sonucunu birbirinden ayırmak gerekir. Netanyahu’nun yolsuzluk davası, seçimi kaybetmesi hâlinde başlayacak bir süreç değildir; dava 2020’den bu yana devam etmektedir ve Netanyahu rüşvet, dolandırıcılık ve güveni kötüye kullanma suçlamalarını reddetmektedir (Scheer, 2026). Ayrıca Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 21 Kasım 2024 tarihinde Netanyahu hakkında savaş suçları ve insanlığa karşı suç iddiaları kapsamında tutuklama kararı çıkarmıştır (International Criminal Court [ICC], 2024). Dolayısıyla seçim yenilgisi bu hukuki süreçleri doğurmayacaktır; ancak iktidarın kaybedilmesi Netanyahu’nun siyasi gücünü, koalisyon desteğini ve gündem belirleme kapasitesini zayıflatabilir. Bu nedenle İran karşısında “güçlü ve güvenlik sağlayan lider” görüntüsünün Netanyahu açısından seçim değeri taşıdığı söylenebilir.

Husiler ve Mekke Anlaşması: İlk Büyük Test

Krizin Türkiye açısından en dikkat çekici boyutlarından biri, Husilerin 8 Eylül 2026 günü Suudi Arabistan’ın Abha, Cizan, Necran ve Hamis Muşayt bölgelerine yönelik geniş çaplı füze ve İHA saldırılarıdır. Saldırılarda 73 kişi yaralanmış; petrol, enerji ve altyapı tesislerinde yangınlar meydana gelmiştir (Magdy, 2026).

Bu saldırılar, 7 Ağustos 2026 tarihinde Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan tarafından imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nı ilk kez ciddi biçimde sınamaktadır. Pakistan Dışişleri Bakanlığı’nın resmî açıklamasına göre anlaşma savunma niteliklidir ve taraflardan birine yönelik silahlı saldırı, üç ülkeye yönelik saldırı olarak kabul edilmektedir (Pakistan Ministry of Foreign Affairs, 2026a). 31 Ağustos 2026 günü İstanbul’da yapılan Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi toplantısıyla da ortak caydırıcılık, savunma sanayii iş birliği ve kurumsallaşma yönünde yeni adımlar atılmıştır (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2026b).

Fakat bu hüküm Türkiye ve Pakistan’ın otomatik olarak Yemen’de savaşa gireceği anlamına gelmemektedir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın açıkladığı üzere, saldırıya uğrayan ülkenin yardım çağrısında bulunması ve ihtiyacın niteliğini tanımlaması gerekmektedir. Bu yardım istihbarat, lojistik ve mühimmattan, tehdidin seviyesine bağlı olarak askerî birlik desteğine kadar farklı aşamalarda şekillenebilecektir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2026a).

Ankara, Husi saldırılarını kınayarak Suudi Arabistan’ın egemenliği ve toprak bütünlüğüne desteğini yinelemiş (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2026c); Pakistan da Riyad’la tam dayanışma açıklaması yapmıştır (Pakistan Ministry of Foreign Affairs, 2026b). Pakistan Savunma Bakanı Khawaja Asif’in Husi saldırıları bağlamında, bir üye devlete yönelik saldırının anlaşmayı işler hâle getirebileceğini ve Pakistan’ın anlaşmadan doğan yükümlülüklerini yerine getireceğini açıklaması ise Mekke Anlaşması’nın kolektif savunma hükmünün ilk kez somut bir bölgesel kriz bağlamında tartışılmaya başlandığını göstermektedir (The Express Tribune, 2026).

Dolayısıyla önümüzdeki dönemin temel sorusu şudur: Mekke Anlaşması siyasi dayanışma ve caydırıcılık belgesi olarak mı kalacak, yoksa müşterek hava ve füze savunması, istihbarat paylaşımı, deniz güvenliği ve gerektiğinde askerî destek sağlayabilen kurumsal bir kolektif güvenlik mekanizmasına mı dönüşecektir?

Türkiye, Pakistan, Azerbaycan ve Türk Dünyasına Muhtemel Yansımalar

Türkiye açısından kriz bir taraftan bölgesel güvenlik mimarisinde daha güçlü rol oynama ve savunma sanayii iş birliğini geliştirme imkânı yaratırken, diğer taraftan İran’la doğrudan cepheleşme riskini artırmaktadır. Bu nedenle Mekke Anlaşması’nın İran karşıtı bir bloktan ziyade savunma ve caydırıcılık mekanizması olarak konumlandırılması Türkiye açısından stratejik önem taşımaktadır. Nitekim Hakan Fidan da anlaşmanın İran’ı veya başka bir ülkeyi hedef almadığını özellikle belirtmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2026a).

Pakistan açısından anlaşma önemli bir caydırıcılık kapasitesi oluşturmaktadır. Ancak Pakistan’ın nükleer güç olması, Mekke Anlaşması’nın kendiliğinden bir “nükleer şemsiye” oluşturduğu anlamına gelmez. Anlaşmanın resmî metinlerde vurgulanan niteliği kolektif savunma ve karşılıklı yardımdır; yardımın biçimi ise somut tehdide ve siyasi kararlara bağlı olarak şekillenecektir.

Azerbaycan açısından ise doğrudan değil fakat dikkate değer bir ikinci halka ortaya çıkmaktadır. Mekke Anlaşması kapsamındaki yükümlülükleri nedeniyle, Mekke Anlaşması kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirirken Türkiye’nin üçüncü bir devletin doğrudan tehdit veya saldırısına maruz kalması hâlinde Şuşa Beyannamesi’nde öngörülen Türkiye–Azerbaycan istişare ve karşılıklı yardım mekanizması gündeme gelebilir. Beyanname, taraflardan birinin üçüncü bir devlet veya devletlerden tehdit ya da saldırıyla karşılaşması durumunda ortak istişare ve gerekli yardımın sağlanmasını öngörmektedir; ancak yardımın kapsam ve biçiminin ayrıca belirlenmesi gerekmektedir. Dolayısıyla bu bağlantı Azerbaycan açısından otomatik bir savaşa katılma yükümlülüğü doğurmaz (President of the Republic of Azerbaijan, 2021).

Azerbaycan ve diğer Türk devletleri Mekke Anlaşması’nın tarafı olmadıklarından doğrudan askerî yükümlülük altında değildir. Buna karşılık Hürmüz ve Babülmendep’te risklerin yükselmesi, Hazar–Azerbaycan–Türkiye eksenindeki enerji ve ulaşım koridorlarının jeostratejik değerini artırmaktadır. Azerbaycan 2026’nın ilk altı ayında Türkiye’ye 4,9 milyar metreküp, Avrupa’ya 5,9 milyar metreküp doğal gaz ihraç etmiş; Türkiye’ye gönderilen gazın 3 milyar metreküpü TANAP üzerinden taşınmıştır (Azerbaijan Ministry of Energy, 2026).

Benzer şekilde Hürmüz–Kızıldeniz–Süveyş güzergâhındaki güvensizliğin artması, Çin–Orta Asya (Türkistan)–Hazar–Azerbaycan–Türkiye–Avrupa hattında gelişen Orta Koridor’un jeoekonomik önemini daha da yükseltebilir. Azerbaycan’ın resmî ulaştırma kaynakları da Orta Koridor’u Çin, Orta Asya, Güney Kafkasya, Türkiye ve Avrupa Birliği’ni birbirine bağlayan stratejik bir güzergâh olarak tanımlamaktadır (Coordinating Council of the Republic of Azerbaijan on Transit Freight, 2026).

Sonuç

Ortaya çıkan tablo, ABD–İran çatışmasının artık yalnızca Washington ile Tahran arasındaki güç mücadelesi olmadığını göstermektedir. ABD ve İsrail’de seçim baskısı, İran’ın Hürmüz üzerinden yürüttüğü asimetrik strateji, Husilerin Suudi Arabistan’a saldırıları ve Mekke Ortak Savunma Anlaşması birlikte düşünüldüğünde, Hürmüz’den Babülmendep’e ve oradan Türkiye–Pakistan–Azerbaycan hattına uzanan yeni bir güvenlik denklemi ortaya çıkmaktadır.

Bu süreçte Türkiye açısından temel stratejik hedef; Suudi Arabistan ve Pakistan’la kolektif caydırıcılığı güçlendirirken İran’la doğrudan savaşa sürüklenmemek, enerji ve ulaştırma koridorlarının güvenliğini desteklemek ve Azerbaycan üzerinden Türk dünyasının yeni küresel jeoekonomik yapılanma içerisindeki stratejik ağırlığını artırmak olmalıdır.

İsmail CİNGÖZ: Uluslararası Siyaset Uzmanı; Kapadokya Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Doktora Öğrencisi; BULTÜRK Ankara Temsilcisi; TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Kaynakça

Azerbaijan Ministry of Energy. (2026, July 17). In 6 months of this year, 13.3 million tons of oil and 25.4 billion cubic meters of natural gas were produced. https://minenergy.gov.az/en/xeberler-arxivi/00855 (Erişim: 09.09.2026).

Bose, N., Pamuk, H., & Slattery, G. (2026, September 2). Trump aides seek ‘quiet’ in Iran war but say attacks may intensify after November elections. Reuters. https://www.reuters.com/world/trump-aides-fearing-midterm-rout-push-keep-iran-war-quiet-now-2026-09-02/ (Erişim: 09.09.2026).

Coordinating Council of the Republic of Azerbaijan on Transit Freight. (2026). East-West Corridor. https://transit.gov.az/en/corridors/east-west-corridor (Erişim: 09.09.2026).

Federal Election Commission. (2026). Election and voting information. https://www.fec.gov/introduction-campaign-finance/election-results-and-voting-information/
(Erişim: 09.09.2026).

Federman, J. (2026, September 3). Netanyahu’s big reelection concern isn’t his political rivals. It’s some of his biggest supporters. Associated Press. https://apnews.com/article/israel-netanyahu-election-politics-d251d31c4424435aa63173877ff27c10 (Erişim: 09.09.2026).

Financial Times. (2026, September 9). Oil hits $100 for first time since July. https://www.ft.com/content/c8921e49-1d06-4d27-ab38-7a1d8e3d43fe (Erişim: 09.09.2026).

International Criminal Court. (2024, November 21). Situation in the State of Palestine: ICC Pre-Trial Chamber I rejects the State of Israel’s challenges to jurisdiction and issues warrants of arrest for Benjamin Netanyahu and Yoav Gallant. https://www.icc-cpi.int/news/situation-state-palestine-icc-pre-trial-chamber-i-rejects-state-israels-challenges (Erişim: 09.09.2026).

Jordan News Agency (Petra). (2026, September 9). Jordan Armed Forces intercept 18 Iranian ballistic missiles targeting kingdom. https://www.petra.gov.jo/en/news/jordan-armed-forces-intercept-18-iranian-ballistic-missiles-targeting-kingdom (Erişim: 09.09.2026).

Magdy, S. (2026, September 8). Houthi attacks on Saudi Arabia ignite fires at oil facilities and wound 73 people. Associated Press. https://apnews.com/article/saudi-arabia-yemen-houthis-4ad9446f0bb8c096750c84b6e1ba86b8 (Erişim: 09.09.2026).

Pakistan Ministry of Foreign Affairs. (2026a, August 10). Message to the Nation by the Deputy Prime Minister/Foreign Minister on the Signing of the Makkah Joint Defence Agreement. https://mofa.gov.pk/press-releases/message-to-the-nation-on-the-signing-of-the-makkah-joint-defence-agreement (Erişim: 09.09.2026).

Pakistan Ministry of Foreign Affairs. (2026b, September 8). Pakistan strongly condemns the reprehensible attacks against the Kingdom of Saudi Arabia. https://mofa.gov.pk/press-releases/pakistan-strongly-condemns-the-reprehensible-attacks-against-the-kingdom-of-saudi-arabia (Erişim: 09.09.2026).

President of the Republic of Azerbaijan. (2021, June 16). Shusha Declaration on Allied Relations between the Republic of Azerbaijan and the Republic of Turkey. https://president.az/en/articles/view/52122 (Erişim: 09.09.2026).

Scheer, S. (2026, April 9). Halt to Iran attacks means Netanyahu’s corruption trial will resume on Sunday. Reuters. https://www.reuters.com/world/middle-east/halt-iran-attacks-means-netanyahus-corruption-trial-will-resume-sunday-2026-04-09/ (Erişim: 09.09.2026).

State of Israel Ministry of Interior. (2026). Election information: 26th Knesset elections. https://www.gov.il/apps/moin/bocharim/en (Erişim: 09.09.2026).

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2026a, August 8). Dışişleri Bakanı Sayın Hakan Fidan’ın Anadolu Ajansı Editör Masası’na verdiği mülakat, 8 Ağustos 2026.  https://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-sayin-hakan-fidan-in-anadolu-ajansi-editor-masasi-na-verdigi-mulakat–8-agustos-2026.tr.mfa (Erişim: 09.09.2026).

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2026b, August 31). Mekke Ortak Savunma Anlaşması Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi, ortak açıklama, 31 Ağustos 2026.  https://www.mfa.gov.tr/strategic-political-and-defence-committee-of-the-makkah-agreement-for-joint-defence–joint-statement–31-august-2026.tr.mfa (Erişim: 09.09.2026).

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2026c, September 8). No: 173, Husilerin Suudi Arabistan’ı hedef alan son saldırıları hakkında. https://www.mfa.gov.tr/no_-173_-husilerin-suudi-arabistan-i-hedef-alan-son-saldirilari-hk.tr.mfa (Erişim: 09.09.2026).

The Express Tribune. (2026, September 8). ‘We will honour it’: Asif warns of Makkah defence pact’s activation after Houthi strikes against Saudi Arabia.  https://tribune.com.pk/story/2628168/asif-warns-of-makkah-defence-pacts-activation-after-houthi-strikes-against-saudi-arabia (Erişim: 09.09.2026).

The White House. (2026, August 24). Operation Economic Outcast: Total isolation of the Iranian regime.  https://www.whitehouse.gov/releases/2026/08/operation-economic-outcast-total-isolation-of-the-iranian-regime/ (Erişim: 09.09.2026).

Toropin, K. (2026, September 8). US military says it destroyed 5 more Iranian oil tankers after missile attacks on Navy warship. Associated Press. https://apnews.com/article/iran-tanker-navy-warship-dfc9a1d9c9a5b8bc7b47fcc004025e65 (Erişim: 09.09.2026).

U.S. Central Command. (2026, September 1). CENTCOM completes strikes on IRGC targets in Iran.  https://www.centcom.mil/MEDIA/PUBLIC-RELEASES/Article/4588389/centcom-completes-strikes-on-irgc-targets-in-iran/ (Erişim: 09.09.2026).