Raziye ÇAKIR

İnsan hayatı, seçimlerin toplamıdır. Hangi sözü söyleyeceğimizden hangi yola sapacağımıza, kime inanacağımızdan neye karşı çıkacağımıza kadar bütün hayatımız, irili ufaklı kararlarla şekillenir. İşte bu noktada akıl, insanın elindeki en büyük imkân, en güvenilir rehber olarak öne çıkar. Çünkü akıl, insanı sadece düşündüren bir yeti değil; aynı zamanda doğruyu yanlıştan, faydalıyı zararlıdan, kalıcı olanı geçici olandan ayırmasını sağlayan içsel bir pusuladır.

Bugün insanlığın yaşadığı pek çok sorun, aslında aklın yokluğundan değil, aklın yeterince kullanılmamasından kaynaklanıyor.
Bilgi çağında yaşıyoruz; her şey elimizin altında, her haber bir tuş uzağımızda, her fikir birkaç saniye içinde önümüze düşüyor. Fakat bilgiye ulaşmanın kolaylaşması, doğruyu bulmanın da kolaylaştığı anlamına gelmiyor. Tam tersine, bilgi çoğaldıkça insanın ayıklama sorumluluğu artıyor. İşte tam burada akıl devreye giriyor. Akıl, duyduğumuz her söze hemen inanmamayı, gördüğümüz her görüntüyü gerçek sanmamayı, kalabalıkların peşinden sürüklenmeden önce durup düşünmeyi öğretir.

Akıl sahibi olmak ile aklı kullanmak aynı şey değildir. Her insan düşünme kapasitesiyle doğar; ancak bu kapasiteyi geliştirmek, beslemek ve onu doğru şekilde işletmek ayrı bir çabadır. Nice insan vardır ki duygularının, öfkesinin, çıkarının ya da çevresinin baskısının etkisiyle aklını geri plana iter.
Oysa akıl, insanın anlık heveslerinden korunmasını sağlar. Bir başka deyişle akıl, sadece neyin mümkün olduğunu değil, neyin doğru olduğunu sorgular. Bu yönüyle akıl, insanı içgüdülerinin esiri olmaktan kurtarır ve onu gerçekten insan yapan temel özelliklerden biri hâline gelir.

Doğru yönlendirme meselesi burada büyük önem taşır. İnsan, hayatı boyunca sürekli etkilenir. Aile, okul, arkadaş çevresi, medya, siyaset, gelenek, sosyal medya akımları…
Her biri kişiyi belli bir yöne çekmeye çalışır. Böylesi bir ortamda akıl, insanın körü körüne yönlendirilmesini engeller. Sorgulayan bir zihin, kendisine sunulan düşünceleri olduğu gibi kabul etmez; nedenini, sonucunu ve hakikat payını araştırır. Bu tavır sadece bireysel olgunluğun değil, toplumsal sağlığın da temelidir. Çünkü sorgulamayan toplumlar kolay manipüle edilir, korkularla yönetilir ve çoğu zaman yanlışın peşinden gider.
Akıl aynı zamanda ahlaki bir zeminin kurulmasına da katkı sağlar. Çoğu zaman ahlak ile akıl birbirinden ayrı şeylermiş gibi düşünülür. Oysa gerçek anlamda işleyen bir akıl, insanı adalete, ölçülülüğe ve sorumluluğa götürür. Akıllı insan, kendi çıkarı için başkasının hakkını çiğnemenin kısa vadede kazanç gibi görünse de uzun vadede hem vicdanı hem toplumu çürüteceğini bilir. Yalanın, haksızlığın, kibirin ve bencilliğin bireye de topluma da zarar verdiğini anlamak için derin bir sezgiden önce sağlıklı bir akıl gerekir. Bu nedenle akıl, yalnızca zekâ göstergesi değil; aynı zamanda karakter inşasının da temel dayanaklarından biridir.

Ne var ki modern zamanlarda akıl çoğu kez sadece başarı aracı olarak görülüyor. Daha çok kazanmak, daha hızlı yükselmek, daha fazla tüketmek için kullanılan bir hesap mekanizmasına indirgeniyor. Oysa akıl bundan çok daha fazlasıdır. Akıl, sadece insanı hedefe götüren bir araç değil, hedefin değerini de sorgulayan bir güçtür. “Başarılı olmak istiyorum” demek kadar, “Neden başarılı olmak istiyorum?” sorusunu sormak da aklın işidir. Çünkü amaçları sorgulamayan bir zihin, en sonunda yanlış bir başarı anlayışının kölesi olur. İnsan bazen çok akıllıca planlar yapabilir ama yanlış bir hayat yaşayabilir. Bu nedenle aklın gerçek değeri, insanı sadece sonuca değil, doğru sonuca yönlendirmesindedir.
Öte yandan akıl ile duygu arasında bir çatışma kurmak da doğru değildir. Akıl, duyguların düşmanı değildir; onları terbiye eden, dengeleyen ve yerli yerine koyan güçtür. Öfke vardır, ama akıl öfkenin yıkıma dönüşmesini engeller. Sevgi vardır, ama akıl sevginin kör bağlılığa dönüşmesine izin vermez. Korku vardır, ama akıl korkunun insanı teslim almasına karşı direnir. Yani akıl, insanın iç dünyasında bir baskı unsuru değil; bir düzen kurucudur. Duyguları susturmaz, onlara yön verir. Bu yüzden akıl, insan hayatında bir soğukluk değil; bilgelik üretir.
Toplumların gelişmişliği de büyük ölçüde akla verdikleri değerle ölçülür. Bilimin, hukukun, eğitimin ve özgür düşüncenin önemsendiği yerlerde akıl yeşerir.
Soruların yasaklanmadığı, eleştirinin tehdit görülmediği, çocuklara ezberden çok düşünmenin öğretildiği toplumlar geleceği daha sağlam kurar. Buna karşılık aklın küçümsendiği, itaatin sorgulamanın önüne geçtiği toplumlarda gerileme kaçınılmazdır. Çünkü aklın sustuğu yerde hurafe çoğalır, fanatizm büyür, yanlışlar meşrulaşır.
Birey olarak hepimize düşen görev, aklımızı daha çok işletmektir. Bunun yolu sadece okumaktan değil; dinlemekten, karşılaştırmaktan, sabretmekten ve gerektiğinde kendi düşüncemizi bile sorgulayabilmekten geçer. Gerçek akıl, kibir üretmez; tevazu üretir. Çünkü düşünen insan, bilginin sonsuzluğu karşısında kendi sınırlılığını fark eder. Bu farkındalık da onu daha dikkatli, daha adil ve daha olgun kılar.

Sonuç olarak akıl, insanın hayat yolculuğunda sahip olduğu en kıymetli rehberdir. İnsan aklı sayesinde aldanmaktan korunur, doğruyu arar, yanlışla yüzleşir ve kendi yolunu bilinçle çizer. Akıl, sadece düşünmek değil; doğru düşünmek, sadece görmek değil; gerçeği fark etmek, sadece yaşamak değil; anlamlı yaşamak demektir. İnsanı insan yapan da tam olarak budur: Kendisine sunulan yollar arasında en doğru olanı seçebilecek bir idrake sahip olmak.
Akıl varsa umut vardır. Çünkü akıl, karanlığın içinde yönünü kaybetmiş insana yol gösteren en güçlü ışıktır.