Zenginleşirken İnsanlığımızı Kaybediyor Muyuz?

Raziye ÇAKIR

Müslüman Toplumların Sessiz İmtihanı: Zenginlik, Muhafazakârlık, Ahlâk ve Gelecek

Bir toplum ne zaman çürümeye başlar?

Fakirleştiğinde mi?
Ekonomisi küçüldüğünde mi?
Ordusu zayıfladığında mı?
Teknolojide geri kaldığında mı?

Bunların hepsi önemli olabilir. Fakat bir toplumun asıl çöküşü rakamlardan önce vicdanında başlar.

Yanlış yaptığında utanmıyorsa…
Haksızlık yapanın kimliğine göre adalet anlayışını değiştiriyorsa…

Serveti erdemin, makamı liyakatin, gösterişi başarının ölçüsü saymaya başlamışsa…

“Benim adamım yapıyorsa doğrudur.” anlayışı hukukun önüne geçmişse…

Komşusu açken kendi sofrasının ihtişamıyla övünebiliyorsa…

Orada ekonomik değil, ahlâkî bir alarm çalıyor demektir.

Bugün Müslüman toplumların kendilerine sorması gereken zor soru budur:
Biz gerçekten ilerliyor muyuz, yoksa yalnızca zenginleşiyor muyuz?

Çünkü zenginleşmek ile medenileşmek aynı şey değildir.

EVLERİMİZ BÜYÜDÜ, SOFRALARIMIZ MI KÜÇÜLDÜ?

Bir zamanlar çok fazla şeyimiz yoktu.
Ama sofralarımız kalabalıktı.

Evlerimiz küçüktü fakat kapılarımız daha kolay açılırdı.
Bir tabak yemek piştiğinde komşunun payı düşünülürdü.

Mahallenin çocuğu yalnız kendi ailesinin değil, mahallenin çocuğuydu.

Bir yaşlı yalnız bırakılmazdı.
Bir cenaze olduğunda mahalle susardı.

Bir düğün olduğunda mahalle sevinirdi.
Bugün daha büyük evlerimiz var.

Daha hızlı arabalarımız, daha pahalı telefonlarımız, daha fazla tüketim imkânımız var.

Fakat şu soruyu sormaktan korkmamalıyız:
İmkânlarımız büyürken gönüllerimiz de büyüdü mü?

Yoksa evlerimiz büyürken sofralarımız mı küçüldü?
Servetimiz artarken kanaatimiz mi azaldı?

Telefonlarımız akıllanırken birbirimizi dinleme kabiliyetimiz mi zayıfladı?

Dünyaya bağlandıkça yanımızdaki insandan mı uzaklaştık?

Mesele geçmişi romantikleştirmek değildir.

Geçmişin de yoksulluğu, adaletsizliği ve sorunları vardı.

Fakat geçmişten geleceğe taşımamız gereken bir şey varsa o da insanlar arasındaki bağdır.

Çünkü toplum binalardan değil, bağlardan oluşur.

ZENGİNLİK İNSANI BOZAR MI?

Hayır.
Zenginlik tek başına insanı bozmaz.

Para kötülük değildir.
Ticaret kötülük değildir.
Güç sahibi olmak da günah değildir.

Müslüman toplumlar üretmeli, zenginleşmeli, fabrikalar kurmalı, bilim geliştirmeli, teknoloji üretmeli, dünya ticaretinde söz sahibi olmalıdır.

Fakirliği kutsamak çözüm değildir.

Asıl mesele şudur:

İnsan paraya mı hükmedecek, para mı insana hükmedecek?

Kur’an insanın kendisini yeterli gördüğünde azgınlaşabileceğine dikkat çeker:

“Hayır! Gerçek şu ki insan, kendisini kendine yeterli gördüğü için azar.”
(Alak, 96/6-7)

Tehlike servetten önce zihniyettedir.

Yoksulken adalet isteyen insan zenginleştiğinde adaletli kalabiliyor mu?

Makamı yokken liyakat isteyen kişi makam sahibi olduğunda ehil olanı tercih edebiliyor mu?

Güçsüzken hukuk isteyen insan güçlendiğinde aynı hukuku rakibi için de savunabiliyor mu?
İşte karakter burada ortaya çıkar.

Zenginlik insanı her zaman değiştirmez; bazen içinde olanı görünür hâle getirir.

ASIL FAKİRLİK CEBİN DEĞİL, RUHUN FAKİRLİĞİDİR

Bir baba ömrü boyunca çalışıyor.
“Çocuklarım benim çektiğimi çekmesin.” diyor.

Ev alıyor.
Dükkân bırakıyor.
Arsa bırakıyor.
Banka hesabı bırakıyor.
Bunların hepsi değerlidir.

Fakat çocuklarına bütün bunları taşıyabilecek karakteri bırakmadıysa miras yarım kalmıştır.

Çünkü malı miras bırakmak kolaydır.
O malı helal yoldan büyütecek ahlâkı miras bırakmak zordur.

Çocuğumuza yalnız rahat bir hayat hazırlarsak fakat mücadele etmeyi öğretmezsek;

her istediğini verir fakat sabretmeyi öğretmezsek;
önündeki bütün engelleri kaldırır fakat sorumluluk vermeyi unutursak;

ona iyilik yaptığımızı düşünürken iradesini zayıflatabiliriz.
Bu nedenle çocuklarımıza yalnız servet değil, pusula bırakmalıyız.

Parasız kaldığında çalışabilecek bir meslek…
Zenginleştiğinde kibirlenmeyecek bir karakter…
Güçlendiğinde zulmetmeyecek bir vicdan…

Yanlış yaptığında özür dileyebilecek bir şahsiyet…

Haksızlık karşısında “Ama bunu bizimkiler yaptı.” demeyecek bir adalet anlayışı…
Gerçek miras budur.

MUHAFAZAKÂRLIK TOPLUMU YUMUŞATIR MI?

Evet, muhafazakâr değerler aileyi, komşuluğu, dayanışmayı, merhameti ve kuşaklar arasındaki bağı güçlendirebilir.
Fakat burada hayati bir ayrım vardır:

Muhafazakâr görünmek ile değerleri muhafaza etmek aynı şey değildir.

Muhafazakârlık kelimesinin kökünde “muhafaza etmek” vardır.

Öyleyse neyi muhafaza ediyoruz?
Sadece şekli mi?

Yoksa özü mü?
Aileyi savunuyorsak kendi ailemizde adalet var mı?

Dinden söz ediyorsak ticaretimiz güvenilir mi?

Kul hakkını anlatıyorsak çalışanımızın hakkını zamanında veriyor muyuz?

Geleneği savunuyorsak yaşlı anne ve babamızı yalnız bırakıyor muyuz?

Gençlerden ahlâk beklerken onlara örnek olabiliyor muyuz?

Eğer görüntüyü koruyup özü kaybediyorsak muhafaza ettiğimiz şey yalnızca kabuktur.

Gerçek muhafazakârlık, geçmişin şeklini dondurmak değil; geçmişin değerlerini geleceğin şartlarında yaşatabilmektir.

EN TEHLİKELİ KIRILMA: DİN İLE AHLAKIN AYRILMASI

Müslüman toplumlar açısından üzerinde en fazla düşünülmesi gereken meselelerden biri budur.

Din insanın hayatını dönüştürmüyorsa geriye yalnızca kimlik kalabilir.
“Ben Müslümanım.” demek değerlidir.

Fakat bundan sonra daha zor sorular gelir:
Ticaretinde nasılsın?
Emanete nasıl davranıyorsun?

İşçine nasıl davranıyorsun?
Eşine nasıl davranıyorsun?

Çocuğuna nasıl davranıyorsun?
Senden daha güçsüz birine nasıl davranıyorsun?

Rakibine karşı adil misin?
Kamu malına kendi malın kadar dikkat ediyor musun?

Çünkü ibadet ile ahlâk arasındaki bağ zayıfladığında gençler büyük bir çelişki görmeye başlar.

Bizi camide görür.
Sonra ticarette hile yaptığımızı görür.

Adaletten konuştuğumuzu duyar.
Sonra yakınımız için ayrıcalık istediğimizi görür.

Kul hakkını anlattığımızı duyar.
Sonra torpil yaptığımızı görür.

Genç sonunda dini değil, bizim temsil biçimimizi sorgulamaya başlayabilir.

Bu nedenle yeni nesillere vereceğimiz en güçlü din eğitimi yalnız söz değildir.
Örnekliktir.

“BEN” KÜLTÜRÜ “BİZ” MEDENİYETİNİ AŞINDIRIYOR

Modern tüketim düzeninin insana sürekli verdiği bir mesaj var:

“Daha fazlasını al.”
“Daha iyi görün.”
“Daha pahalı olanı kullan.”
“Başkalarından önde ol.”

Böylece ihtiyaç ile gösteriş arasındaki sınır giderek kayboluyor.

Oysa bizim medeniyetimizin sözlüğünde başka kelimeler vardı:

Komşu.
Misafir.
Yetim.
Vakıf.
Sadaka.
Zekât.
Emanet.
Kanaat.
Vefa.

Bunların ortak noktası şudur:
İnsan yalnız kendisi için yaşamaz.
Bugünün büyük mücadelesi belki de “ben” ile “biz” arasındadır.

Eğer “ben” sürekli büyürse aile küçülür.
Aile küçülürse mahalle çözülür.
Mahalle çözülürse toplum yalnızlaşır.

Toplum yalnızlaşınca insanlar aynı şehirde yaşar fakat birbirlerinin hayatından habersiz hâle gelir.
İşte çürümenin sessiz biçimlerinden biri budur.

ZENGİNLERİMİZİN DE TOPLUMSAL SORUMLULUĞU VAR

Bir toplum kimi alkışlıyorsa çocukları ona benzemek ister.

Bu nedenle toplumsal itibar anlayışımızı yeniden düşünmeliyiz.

En pahalı otomobile binen mi başarılıdır?
En büyük düğünü yapan mı?
En lüks evde yaşayan mı?

Yoksa yüzlerce öğrencinin eğitimine destek olan mı?
Bir okul yaptıran mı?
Bir araştırma merkezinin kurulmasına katkı sağlayan mı?

Genç girişimcilere sermaye sağlayan mı?

Burs verdiği gencin yıllar sonra bilim insanı olmasını sağlayan mı?

Zenginlik gösterişten sosyal sorumluluğa yönlendirilmelidir.

Servet sahibi insanlarımızı suçlamak yerine onları toplumun kalkınmasının ortakları hâline getirmeliyiz.

Yeni anlayışımız şu olmalıdır:

Servetin itibarı tükettiğin kadar değil, ürettiğin ve yetiştirdiğin insan kadar olmalıdır.

EN BÜYÜK STRATEJİK MESELEMİZ GENÇLİKTİR

Bir millet parasını kaybeder, yeniden kazanabilir.

Fabrikasını kaybeder, yeniden kurabilir.
Yıkılan köprüsünü yeniden yapabilir.

Fakat bir nesli kaybetmenin bedeli onlarca yıl sürebilir.
Bu nedenle gençlere yalnız:

“Bizim zamanımızda böyle değildi.”
demek çözüm değildir.

Genç bize haklı olarak soracaktır:
“Benim zamanım için siz ne hazırladınız?”

Ona yalnız yasaklar sunamayız.
Alternatif sunmalıyız.
Kütüphane.
Laboratuvar.
Spor.
Sanat.
Teknoloji.
Meslek.
Yabancı dil.
Tarih şuuru.
Girişimcilik.
Ve bunların tamamının merkezinde ahlâk.

Bizim yetiştirmek istediğimiz genç dünyadan korkan genç olmamalıdır.
Dünyayı tanıyan…
Diller bilen…
Teknoloji üreten…
Kendi tarihini okuyan…

Dünyanın herhangi bir şehrinde ayakta durabilen…
Fakat kimliğinden utanmayan bir genç olmalıdır.

CAMİ MAHALLEYE, MAHALLE GENCE DOKUNMALI

Camilerimizin minarelerini yükseltirken fonksiyonlarını da güçlendirmeliyiz.

Cami elbette öncelikle ibadet mekânıdır.
Fakat aynı zamanda toplumun vicdanına dokunan bir merkez olabilir.

Mahallede üniversiteyi kazanan fakat maddi imkânı olmayan öğrenci varsa bilinmeli.
Yalnız yaşayan yaşlı varsa bilinmeli.
Uyuşturucunun kıyısında dolaşan genç varsa ona ulaşılmalı.

İş arayan genç varsa meslek sahibi insanlarla buluşturulmalı.
Aile sorunları yaşayan insanlar varsa doğru uzmanlara yönlendirilmeli.

Çünkü yeni dönemde yalnız camiye insan çağırmak yetmeyecektir.

Gerektiğinde caminin temsil ettiği merhamet de insana gitmelidir.

SADAKADAN STRATEJİYE GEÇMELİYİZ

Yardımlaşma medeniyetimizin en güzel değerlerinden biridir.

Fakat yardım anlayışımızı bir adım ileri taşımamız gerekiyor.
Bir gence sürekli yardım etmek değerlidir.

Fakat ona meslek öğretmek daha kalıcı olabilir.
Bir öğrenciye kitap almak güzeldir.

Fakat onun eğitim hayatını takip etmek daha büyük sonuç doğurabilir.
İhtiyaç sahibine erzak ulaştırmak önemlidir.

Fakat onu üretime ve istihdama katacak imkân oluşturmak daha kalıcıdır.
Dolayısıyla yeni sosyal politika anlayışımız:

“Sana bugün ne verebilirim?”
sorusundan,

“Yarın kimseye muhtaç olmadan ayakta durmana nasıl yardımcı olabilirim?”
sorusuna geçmelidir.
İşte buna sadakadan stratejiye geçiş diyorum.

ÇÜRÜME BİR GÜNDE OLMAZ

Toplumlar bir sabah uyandıklarında çürümüş olmazlar.

Çürüme sessiz gelir.
Önce küçük yalan normalleşir.
Sonra torpil.
Sonra gösteriş.
Sonra israf.
Sonra hak yemek.

Sonra:
“Herkes yapıyor.”
denmeye başlanır.
Bir süre sonra yanlış yapan utanmaz.

Daha kötüsü, doğru yaşayan insan “saf” görülmeye başlanır.
İşte en tehlikeli eşik burasıdır.

Bir toplumda kötülüğün bulunması olağandır.
Fakat kötülüğün normalleşmesi medeniyet krizidir.

Bu nedenle mücadelemiz yalnız kötülük yapan insanlarla değil, kötülüğü sıradanlaştıran zihniyetle olmalıdır.

YENİ TOPLUMSAL STRATEJİ: İNSANI YENİDEN İNŞA ETMEK

Çözüm yalnız vaaz değildir.
Yalnız yasak değildir.

Yalnız ekonomik büyüme de değildir.
Yeni bir toplumsal kalkınma anlayışına ihtiyacımız vardır.
Bunun altı temel sütunu olmalıdır:

Aile – Ahlâk – Eğitim – Üretim – Adalet – Kültür.

Aile karakterin ilk okuludur.
Eğitim aklı geliştirir.
Ahlâk gücün sınırını belirler.
Üretim bağımsızlığı sağlar.
Adalet topluma güven verir.
Kültür ise bütün bunlara kimlik kazandırır.

Bunlardan birini diğerinin yerine koyamayız.
Bilgili fakat ahlâksız insan tehlikelidir.

Ahlâklı fakat bilgisiz toplum dünyada rekabet etmekte zorlanır.
Üreten fakat adaletsiz toplum huzur bulamaz.

Zengin fakat kültürünü kaybetmiş toplum kimlik krizi yaşar.
Dolayısıyla hedefimiz tek boyutlu değil, bütüncül insan yetiştirmek olmalıdır.

HER MAHALLE BİR İNSAN YETİŞTİRME MERKEZİ OLMALI

Büyük değişim için her zaman büyük devlet projelerini beklememeliyiz.
Mahalleden başlayabiliriz.
Emekli öğretmenler gençlere ders verebilir.

Üniversite öğrencileri küçük kardeşlerine rehberlik edebilir.

İş insanları gençlere mentorluk yapabilir.
Esnaf meslek öğretebilir.

STK’lar yalnız yardım dağıtan kurumlar olmaktan çıkarak burs, yabancı dil, teknoloji, girişimcilik ve liderlik programları geliştirebilir.

Camiler sosyal dayanışmayı güçlendirebilir.
Okullar ailelerle yeniden güçlü bağlar kurabilir.

Böylece mahalle yalnız insanların yaşadığı coğrafi alan olmaktan çıkar;
insan yetiştiren bir ekosisteme dönüşür.

BİNALARI DEĞİL, İNSANI İMAR ETME ZAMANI

Şehirlerimizi büyüttük.
Yollar yaptık.
Köprüler yaptık.
Binalar yükselttik.
Şimdi başka bir büyük inşa dönemine ihtiyacımız var:
İnsanın inşası.
Çünkü ahlâkı olmayan zenginlik huzur getirmez.

Adaleti olmayan güç güven oluşturmaz.
Bilgisi olmayan heyecan gelecek kuramaz.

Üretmeyen toplum bağımsız kalamaz.
Ailesini kaybeden toplum nesillerini koruyamaz.

Gençlerini anlamayan medeniyet geleceğini başkalarına teslim eder.

Bu yüzden Müslüman toplumların yeni kalkınma ölçüsü yalnız kişi başına düşen gelir olmamalıdır.

Şunu da sormalıyız:
Kaç iyi insan yetiştiriyoruz?
Kaç bilim insanı?
Kaç dürüst tüccar?
Kaç vicdanlı yönetici?
Kaç nitelikli öğretmen?

Kaç üretken genç?
Kaç merhametli ama aynı zamanda güçlü insan?

SON SORU: BİZDEN SONRAKİ NESLE NE BIRAKACAĞIZ?

Bir gün hepimiz gideceğiz.
Evlerimizde başkaları yaşayacak.

Arabalarımızı başkaları kullanacak.
Makamlarımızda başkaları oturacak.

Biriktirdiğimiz para başkalarına kalacak.
Fakat yetiştirdiğimiz insan yaşamaya devam edecek.

Onun yetiştirdiği çocuk da…
İşte gerçek miras budur.

Bu nedenle artık yalnız:
“Atalarımdan bana ne kaldı?”
diye sormamalıyız.
Asıl sorumuz şu olmalıdır:
“Benden sonraki nesle ben ne bırakıyorum?”